โรคไตวายเรื่อรัง

ไตวายเรื่อรัง

(Chronic renal failure; CRF)

ไตคืออะไร

ไตเป็นอวัยวะที่สำคัญของร่างกายในการขับของเสีย และควบคุมปริมาณสารน้ำและเกลือแร่ในร่างกายให้ สมดุล ปกติมีรูปร่างคล้ายเมล็ดถั่วเท่ากำปั้น มีอยู่ 2 อัน ถ้าไตข้างใดข้างหนึ่งเสียไตอีกข้างสามารถทำหน้าที่แทนได้ เมื่อไตเสียหน้าที่ทั้ง 2 ข้าง คือไม่สามารถกรองของเสียหรือที่เรียกว่าไตวายก็จะเกิดอาการซึ่งเกิดจากการคั่งของของเสีย และการคั่งของน้ำและเกลื่อแร่ และการสูญเสียของฮอร์โมนของร่างกาย

ไตมีหน้าที่อะไร

1. ขับถ่ายของเสียที่เกิดจาการเผาผลาญอาหารประเภทโปรตีย หากของสียพวกนี้คั่งมาก ๆ จะมีอาการมึนงง เบื่ออาหาร หมดสติ และอาเจียน

2. ควบคุมปริมาณน้ำ และเกลื่อแร่ที่เกินความจำเป็น โดยขับออกทางปัสสาวะ

3. ผลิตและควบคุมการทำงานของฮอร์โมน เช่นฮอร์โมนที่ควบคุมปริมาณแคลเซี่ยม และฮอร์โมนที่กระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดง ฮอร์โมนที่ไตผลิตได้แก่

- Erythropoietin ทำหน้าที่กระตุ้นไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดง

- Renin ทำหน้าที่ควบคุมความดันโลหิต

- Vitamin D ทำหน้าที่สร้างกระดูก

ไตวายเรื่องรัง เกิดจากอะไร

1. เกิดจากกรวยไตอักเสบเรื่อรัง

2. เกิดจากหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงไตตีบตัน

3. เกิดจากทางเดินปัสสาวะอุดตัน เช่น นิ่ว

4. โรคเบาหวาน

5. จากโรค SLE

6. จากยาบางชนิด

อาการของไตวาย

เมื่อไตเริ่มวาย ผู้ป่วยอาจจะไม่มีอาการ แต่เมื่อไตเริ่มเสื่อมมากขึ้นผู้ป่วยจะปัสสาวะตอนกลางคืนบ่อยขึ้น เนื่องจากไตไม่สามารถดูดซึมน้ำกลับ นอกจากปัสสาวะกลางคืนแล้วผู้ป่วยยังมีอาการเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย ความจำไม่ดี นอกจานี้ยังมีอาการตามระบบต่าง ๆ ดังนี้

1. ระบบประสาทและกล้ามเนื้อ (neuromsucular) จะมีการกระตุกของกล้ามเนื้อ ปลายเท้าปลายมือชา เนื่องจากปลายประสาทอักเสบ (peripheral neuropathy) เป็นตะคริว และชัก

2. ระบบทางเดินอาหาร (gastrointestinal) เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ปากอักเสบ เป็นอาการที่พบทุกราย ถ้าไตวายมากขึ้น บางรายมีเลือดออกทางเดินอาหาร

3. ระบบหัวใจและหลอดเลือด (cardiovascular) ถ้าไตวายมากมีอาการของเกลือและน้ำจะทำให้เกิดความดันโลหิตสูง มีอาการบวมเนื่องจากหัวใจวาย บางรายมีอาการเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบ(pericarditis)

4. ผิวหนัง มีอาการคัน ผิวจะมีสีเหลือง-น้ำตาล

การรักษา

การรักษาต้องรักษาปัจจัยที่ทำให้ไตเสื่อมมากขึ้น เช่น ภาวะขาดน้ำ ยาที่มีพิษต่อไต หัวใจวาย อาการติดเชื้อ

หลักการรักษาไตวายประกอบด้วย

1. การควบคุมอาหารสำหรับโรคไต

2. การฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเที่ยม

3. การล้างไตผ่านทางท้อง

4. การเปลี่ยนไต

การฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม Hemodialysis

การฝอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมเป็นการนำเลือกผ่านเข้าเครื่องไตเทียมผ่าไปยังเยื่อ Hemodilysis ซึ่งเป็น semipermable membrane ซึ่งจะกรองเอาของเสียออก เลือดที่ผ่านการกรองก็จะกลับสู่เข้าเครื่องไตเทียม และเข้าสูู่ร่างกาน ทำให้กำจัดของเสีย คุมความสมดุลของน้ำและเกลือแรท และรักษาระดับความดันให้ปกติ

โรคแทรกซ้อนที่สำคัญ

พบได้บ่อยคือความดันโลหิตต่ำ อาจเกิดจากผู้ปวดกินยาลดความดันโลหิตก่อนฝอกไต และตระคลิว เนื่องจากร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่เร็วเกินไป ใช้เวลาในการปรับตัวหลายเดือน โรคแทรกซ้อนที่พบได้น้อย ได้แก่ ไข้เลือดออกทางเดินอาหาร คัน นอนไม่หลับเป็นต้น

ข้อห้ามหารฝอกเลือดคือ ความดันโลหิตต่ำและเลือดออก

ข้อปฏิบัติก่อนการฝอกเลือด

1. ควรงดรับประทานยาลดความดันโลหิตก่อนการฝอกเลือด 4-6 ชั่วโมง

2. ถ้ามีอาการเลือดมาก เช่นประจำเดือน อุจาระดำ อาเจียนเป็นเลือด ให้แจ้งแพทย์ก่อนฟอกเลือดทุกครั้ง

ข้อปฏิบัติขณะฟอกเลือด

1. แขนที่กำลังฟอกให้อยู่นิ่ง ๆ

2. เตรียมอาหารมารับประทานขณะฟอกเลือด

3. ถ้ามีอาการเวียนศีรษะ ใจสั่นขณะฟอกให้แจ้งพยาบาลผู้ดูแลทันที

ข้อปฏิบัติหลังฟอกเลือด

1. หลังการฟอกเลือดใหม่จะมีการห้ามเลือดโดยใช้พลาสเตอร์หรือผ้ากอซปิด เมื่อเลือดหยุดจึงเอาผ้ากอซออกและติดพลาสเตอร์

2. รับประทานอย่างสม่ำเสมอ

3. รับประทานอาหารตามคำแนะนำของแพทย์

4. ชั่งน้ำหนักทุกวัน โดยควบคุมมิให้น้ำหนักเพิ่มเกินวันละ 0.5 กก.

5. หลังการฟอกเลือดให้ระวังการถูกกระแทกแรง ๆ เพราะจำทำให้ช้ำได้

การรับประทานอาหาร

1. การรับประทานโปรตีนจากเนื้อปลาแทนถั่วและผัก

2. เลือกอาหารที่มีโพแทสเซี่ยมไม่สูง ไม่ต่ำ เนื่องจากสูงหรือต่ำไปจะทำให้เกิดผลเสียต่อหัวใจ

3. จำกัดน้ำมิให้น้ำหนักเพิ่มวันล่ะ 0.5 กก.

4. งดอาหารเค็ม

5. งดอาหารที่มีฟอตเฟสสูง

การล้างไตผ่านท้อง

หลักการฟอกไตวิธีนี้คือการใส่สายเข้าไปในช่องท้อง แล้วใส่น้ำยาเข้าไปในช่องท้องเป็นระยะเวลาหนึ่งแล้วจึงปล่อยออก

การฟอกมีด้วยกันหลายวิธี

- Continuous Ambulatory Peritoneal (CAPD)

- Continuous Cyclic Peritoneal Dialysis (CCPD)

- Intermittent Peritoneal Dialysis (IPD)

ระยะเวลาในการฟอกขึ้นอยู่กับวิธีการฟอก เช่น (CAPD) ใช้เวลาประมาณ 6 ชั่วโมง (CCPD) ใช้เวลา 12 ชั่้วโมง

โรคแทรหซ้อนที่สำคัญ คือ ช่องท้องอักเสบ ป้องกันโดยการล้างท้องแบบปราศจากเชื้อ

การดูแลสำหรับผู้ป่วยที่ล้างไตผ่านทางหน้าท้อง

เนื่องจากผู้ที่ล้างไตผ่านทางท้องจะมีน้ำในท้อง และกล้ามเนื้อท้องอ่อนแรง การยกของหนักจะทำให้เกิดอาการปวดหลังได้ง่ายจึงมีคำแนะนำดังนี้

- คำนึงถึงน้ำหนักที่จะยกว่าหนักไปหรือไม่

- ให้ยกของใกล้ตัวมากที่สุด

- เวลาจะยกของให้กลางขาออก เก้าเท้าไปข้าหน้าหนึ่งเท้า

- ให้ย่อเข่าแทนการก้ม

- อย่ายกของจากชั้นที่สูง

- อย่ายกของและบิดเอว

การเปลี่ยนไต

คือการนำไตที่ไม่เป็นโรคมาผ่าตัดให้กับคนที่เป็ฯโรคไตวาย วิธีการได้มา อาจจะนำจากผู้ป่วยที่สมองตายแล้ว หรือจาการบริจาคของญาติ และเพื่อน ก่อนการเปลี่ยนไตแพทย์จะต้องตรวจเลือดและเนื้อเยื่อว่าเข้ากับผู้ป่วยหรือไม่ เพื่อป้องกันการปฏิเสธเนื้อเยื่อ หลังการเปลี่ยนไตแพทย์จะให้ยากดภูมิรับประทาน

การออกกำลังกายสำหรับผู้ป่วยโรคไต

การออกกำลังกายสำหรับผู้ป่วยโรคไตมีหลักการเหมือนการออกกำลังกายสำหรับคนทั่วไป คือจะต้องประกอบด้วย การยืดกล้ามเนื้อ ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ความแข็งแรกงของปอดและหัวใจ หรือที่เรียกว่า Aerobic exercise ผู้ป่วยควรจะเน้นความแข็งแรงของปอดและหัวใจให้มากกว่าการออกกำลังกายชนิดอื่น